در طى حيات خلافت ، براى قرنها بر جهان اسلام حكمرانى داشته و تحولات مهم و رخدادهاى بيشمارى را در سينهء خويش نگاه داشته است . در آغاز ، عراق ، با دو شهر بصره و كوفه به عنوان « عراقين » پديد آمد و بعدها با پيدايى بغداد نقش مهمترى را در جهان اسلام عهده‌دار شد . سالهايى كه ما از آن سخن مىگوييم ، زمانى است كه هنوز صد سال تا تأسيس بغداد باقى مانده است . بصره تا مدتها پس از واقعه جمل ، شهرى « عثمانى مذهب » بود . « 1 » گرچه بعدها به جهت نفوذ « معتزله » در آن تا حدودى تعديل شد . در برابر ، شهر كوفه ، هميشه يكى از مراكز شيعه شناخته مىشد و اين شهرت در تمام طول حكومت بنى اميه ادامه داشت و بعدها نيز مردم آن ديار بر عقيدهء شيعى خود پابرجا بودند . با اين همه ، اين شهر در مواقع مختلف ، از يك طرف ، مورد « ملامت » ، و از طرف ديگر مورد « تعريف و تمجيد » بوده است . به همين دليل در مورد مردم اين شهر ، قضاوتهاى گوناگونى شده است . چگونگى اين مسأله را در چند نكته مىتوان جستجو كرد : الف - مردم اين شهر در مقاطع مختلف ، مواضع متفاوتى داشته‌اند : در مقاطعى از تاريخ ، موضع آنها در جهت دفاع از اهل بيت بوده و با شجاعت بىنظيرى جناح علوى را تقويت كرده‌اند ، كما اين كه در جريان جمل با همكارى همين مردم بود كه امام موفق شد ناكثين را شكست دهد ، اما درست در اواخر خلافت امام على عليه السّلام در يارى آن حضرت سستى كرده و سبب زمينگير شدن حق و پيروز باطل را فراهم آوردند . بعدها با اين كه در ميان آنها شيعيان بسيارى بودند ، « 2 » اما تودهء مردم از يارى حسن بن على عليه السّلام كوتاهى كرده و او را تنها گذاشتند . همين اتفاق در محرم سال 61 نيز تكرار گرديد . با اين حال گروه زيادى از آنها به نام توابين از كردار زشت خويش توبه كرده و بيشترين آنها در جريان قيام توابين به شهادت رسيدند . همكارى جمعى از آنها با مختار بن ابى عبيد براى انتقام از قاتلين امام حسين عليه السّلام ، نشانهء ديگرى از موضع

--> ( 1 ) . مسند ابن جعد ، ج 1 ، ص 527 . در اين خبر آمده كه قتاده در قرن دوم شنيد كه در بصره كسانى پيدا شده‌اند كه على را بر عثمان برترى مىدهند ، او گفت : به خدا قسم ، پيش از شما اهالى اين شهر چنين نبودند . ( 2 ) . اين شيعيان ، اغلب شيعيان سياسى بودند ، نه اين كه امام حسن عليه السّلام را به عنوان امام از جانب خداوند پذيرفته بودند .